راهنمای جامع تست خواب
افرادی که به مدت طولانی با اختلالات خواب دست و پنجه نرم می کنند، علاوه بر کاهش کیفیت خواب دچار کاهش عملکرد روزانه و حتی مشکلات جسمی و روانی هم می شوند. درمان قطعی و کنترل این اختلالات به خصوص در موارد پیچیده، نیازمند بررسی های علمی و دقیق است که این کار با تست خواب قابل انجام است. تست خواب، یک معاینه غیرتهاجمی و آسان است که در کلینیک های خواب انجام شده و شروع کننده روند درمان مشکلات خواب است. برای آشنایی کامل تر، این مقاله راهنمای جامع تست خواب را ارائه می دهد.
آشنایی با تست خواب
تست خواب یک معاینه غیرتهاجمی و یک شبه است که جهت ثبت و بررسی فعالیت های فیزیولوژیک بدن در طول شب انجام می شود. هدف اصلی انجام این تست، تشخیص و ارزیابی شدت اختلالات خواب است.
آزمایش خواب تاریخچه ای نسبتا مدرن دارد، اما نتیجه دهه ها پژوهش و پیشرفت در علم خواب است که به پزشکان امکان بررسی دقیق فعالیت های بدن در طول خواب را می دهد.
هانس برگر، روانپزشک آلمانی، با اختراخ الکتروانسفالوگرام (EEG) در دهه 1920 و ثبت فعالیت های الکتریکی مغز انسان، اولین گام را برای درک مراحل خواب از طریق امواج مغزی برداشت.
در دهه های 1930 و 1940، محققان دیگر مانند آلفرد لومیس و همکارانش، با استفاده از EEG مراحل مخلف خواب را بر اساس امواج مغزی دست بندی کردند و بدین صورت مراحل خواب کشف شد.
دهه 1950، با کشف مرحله حرکت سریع چشم در خواب توسط یوجین آزرینسکی و ناتالین کایتمن، آغاز پلی سومنوگرافی بود. در این مرحله حرکات سریع چشم و فعالیت مغزی شبیه به بیداری است و رویاها در این فاز شکل می گیرند. نهایتا، با ترکیب EEG، حرکات چشم و فعالیت عضلات ، پایه و اساس پلی سمونوگرافی یا همان تست خواب چندعاملی به شکل امروزی بنا نهاده شد.
در سال های بعدی با اضافه شدن نظارت بر تنفس و سطح اکسیژن خون، تست خواب دامنه گسترده تری از اختلالات خواب مانند آپنه خواب را نیز در برگرفت.
انواع تست خواب
تست خواب انواع مختلفی دارد که هر کدام برای تشخیص و شناسایی شرایط خاص طراحی شده اند. البته، رایج ترین و مهم ترین نوع تست خواب که استاندارد طلایی اختلالات خواب محسوب می شود، همان پلی سومنوگرافیست. در بیشتر مواقع منظور از تست خواب نیز همین آزمایش است.
انواع اصلی تست های تشخیصی خواب به شرح زیر است:
-
پلی سومنوگرافی کامل (Polysomnography – PSG):
کامل ترین تست خواب است که در مرکز یا کلینیک خواب و تحت نظارت تکنسین انجام می شود. تمامی پارامترها از جمله فعالیت مغزی، حرکات چشم، تون عضلانی و حرکات پا، تنفس و جریان هوا، سطح اکسیژن خون، ضربان قلب و وضعیت بدن در این تست ثبت و ارزیابی می شوند. کاربرد اصلی این تست، اختلالات خواب پیچیده مانند آپنه خواب انسدادی و مرکزی، نارکولپسی، سندرم پای بی قرار و رفتارهای غیرعادی در طول خواب است.
-
پلی سومنوگرافی در منزل:
این نوع تست خواب، همان پلی سومنوگرافی PSG است، با این تفاوت که نه در مرکز خواب، بلکه در منزل بیمار انجام می شود. بنابراین تست به صورت آفلاین انجام شده و تکنسین نظارتی بر آن ندارد. از این رو، محدود تر بوده و در صورت ایجاد اختلال، ممکن است تست ناقص بماند.
-
تست خواب در منزل (Home Sleep Apnea Test – HSAT):
نوعی ساده، کوچکتر و محدودتر از تست های خواب که در منزل بیمار انجام می شود. پارامترهای اندازه گیری در تست خواب خانگی عموما شامل فعالیت های تنفسی بوده و فعالیت مغزی ثبت نمی شود. از این رو، کاربرد اصلی آن، تشخیص آپنه انسدادی خواب در افرادی است که شواهد بالینی قوی برای اختلال را دارند، اما بیماری های پیچیده دیگری ندارند.
-
پلی سومنوگرافی تقسیم شده (Split-Night PSG):
ترکیبی از استفاده از دستگاه فشار هوای مثبت (CPAP) با دستگاه پلی سومنوگرافیست. این روش برای زمانیست که پزشک در نیمه اول شب، با استفاده از PSG آپنه خواب متوسط یا شدید را تشخیص می دهد، سپس برای تعیین دوز مورد نیاز تیتراسیون، دستگاه فشار هوایی در نیمه دوم شب برای بیمار نصب می شود. بنابراین نیاز به تست در دو شب جداگانه کاهش می یابد.
-
تست تأخیر چندگانه خواب (Multiple Sleep Latency Test – MSLT):
این تست از تست های تکمیلی روزانه است که معمولا پس از یک PSG و برای خواب آلودگی های شدید استفاده می شود. هدف این تست اندازه گیری میزان خواب آلودگی روزانه فرد و تمایل وی برای خوابیدن است. کاربرد اصلی، برای تشخیص نارکولپسی و هیپرسومنیای ایدیوپاتیک (پرخوابی با علت ناشناخته) است.
-
تست حفظ هوشیاری (Maintenance of Wakefulness Test – MWT):
یکی دیگر از تست خواب های تکمیلی، جهت تشخیص توانایی فرد برای بیدار ماندن در محیط آرام و کسل کننده است. کاربرد اصلی این تست بررسی اثربخشی درمان اختلالات خواب و تعیین توانایی فرد در عملکرد روزانه است.
اختلالاتی که با تست خواب تشخیص داده می شوند
همانطور که گفته شد، پلی سومنوگرافی تست استاندارد برای تشخیص طیف گسترده ای از اختلالات خواب است، بنابراین در اینجا مهم ترین اختلالاتی که معمولا با این تست خواب تشخیص داده می شوند را بررسی می کنیم.
-
اختلالات تنفسی خواب
شایع ترین دلیل تجویز تست خواب برای افراد، بررسی جریان هوا، تلاش تنفسی و سطح اکسیژن خون است که منجر به اختلالات خواب می شود. این اختلالات عبارتند از:
آپنه انسدادی خواب
رایج ترین نوع آپنه (وقفه تنفسی در خواب) است که به دلیل شل شدن ماهیچه های گلو و مسدود شدن راه های هوایی رخ می دهد. این عارضه موجب وقفه های مکرر در تنفس شده و سطح اکسیژن خون را کاهش می دهد که آپنه انسدادی خواب را می سازد. تشخیص با تست خواب در منزل هم میسر است، اما PSG برای انسداد های شدید و زمانی که احتمال اختلالات دیگر هم وجود دارد، گزینه مناسب تریست.
آپنه مرکزی خواب
نوع دیگری از وقفه تنفسی در خواب است که نه به دلیل انسداد راه هوایی، بلکه به دلیل اختلال در ارسال سیگنال های لازم برای تنفس از سوی مغز (ساقه مغز) رخ می دهد.
آپنه خواب پیچیده یا ترکیبی
نوع دیگری از آپنه خواب، آپنه پیچیده است که به آن سندرم آپنه خواب ترکیبی یا آپنه مرکزی اورژانسی نیز گفته می شود. این نوع آپنه زمانی ایجاد می شود که آپنه انسدادی و آپنه مرکزی همزمان وجود دارد.
-
اختلالات خواب آلودگی بیش از حد
از دیگر اختلالاتی که اغلب با پلی سومنوگرافی تشخیص داده می شوند، اختلالات مربوط به پر خوابی هستند. البته پس از آن تست تأخیر چندگانه خواب (MSLT) در طول روز نیز انجام می شود. از جمله این اختلالات می توان به موارد زیر اشاره کرد:
نارکولپسی
یک اختلال عصبی مزمن است که با خواب آلودگی شدید روزانه، حملات ناگهانی خواب و ورود سریع به مرحلخ خواب REM مشخص می شود.
هیپرسومنیای ایدیوپاتیک
خواب آلودگی شدید روزانه بدون هیچ علت ثانویه بوده و معمولا با دوره های خواب طولانی مدت در شب همراه است.
-
اختلالات حرکتی مرتبط با خواب
این دسته از اختلالات خواب با حرکات غیرارادی در طول شب همراهند که با استفاده از الکترودهای EMG که بر روی عضلات قرار می گیرند، تشخیص داده می شوند. از جمله:
سندرم پای بیقرار
نیاز شدید و معمولا غیرقابل مقاومت برای حرکت دادن پاها که اکثرا هنگام استراحت رخ داده و با حرکت تکسین می یابد.
اختلال حرکات دوره ای اندازم
حرکات غیرارادی و شدید اغلب در پاها و گاهی در دست ها در طول خواب است، که می تواند موجب پارگی خواب و کاهش کیفیت خواب شود.
-
پاراسومنیا یا رفتار های غیرعادی در خواب
انواع مختلفی از پاراسومنیا وجود دارد، مانند حرف زدن در خواب و راه رفتن در خواب که برخی ممکن است خطرناک باشند. برای تشخیص این اختلالات نیز تست خواب تجویز می شود. از جمله:
اختلال رفتاری خواب
به طور عادی بدن در مرحله رویا دیدن (REM) به طور موقت فلج می شود تا رفتارهای خطرناک رخ ندهد. در اختلال رفتاری خواب یا RBD، این فلج رخ نمی دهد و فرد رویاهای خود را عملی می کند که می تواند با مشت زدن، فریاد کشیدن یا لگد زدن همراه باشد.
خواب گردی و وحشت های شبانه
اختلالات مربوط به موج آهسته خواب (خواب عمیق یا NREM) هستند که معمولا با تشخیص بالینی مشخص می شوند، اما برای رد کردن سایر علل یا مستندسازی این رفتار ها، ممکن است تست خواب تجویز شود.
-
بی خوابی مزمن یا اینسومنیا
در بیشتر موارد بی خوابی مزمن با معاینات بالینی تشخیص داده شده و نیازی به تست خواب ندارد، چرا که اغلب به دلیل استرس و اضطراب یا عادات بد خواب ایجاد شده و دلایل روانشناختی دارد. با این حال، در برخی موارد ممکن است پزشک خواب تست خواب PSG را نیز توصیه کند. از جمله:
- برای رد کردن علت پنهان بی خوابی یا تشخیص یک اختلال خواب دیگر که ممکن است به طور ثانویه موجب بی خوابی شده باشد.
- جهت ارزیابی ساختار و کیفیت خواب و تشخیص بیداری های میکروسکوپی
- به منظور بررسی مراحل حیاتی خواب عمیق و خواب REM، که در بسیاری از افراد بی خواب، افزایش یا کاهش غیرعادی این مراحل وجود دارد.
- و در مواردی که بی خوابی پس از درمان های شناختی-رفتاری (CBT-I) و بهداشت خواب بهبود پیدا نکرده و بررسی علل ناشناخته ضروریست.
آمادگی های لازم پیش از انجام تست خواب
برای آن که نتایج آزمایش های خواب تا حد امکان دقیق بوده و الگوی خواب طبیعی را منعکس کنند، مهم است تا آمادگی های لازم پیش از انجام تست رعایت شود. مهم ترین موارد این آمادگی ها شامل موارد زیر است:
رژیم غذایی و نوشیدنی ها
- حداقل 12 الی 24 ساعت پیش از شروع تست، از مصرف هرگونه ماده حاوی کافیئن (قهوه، چای، شکلات و نوشابه) الکل و نیکوتین (سیگار یا هرگونه دخانیات) پرهیز کنید. این مواد بر الگوی خواب طبیعی تأثیر می گذارند و نتایج را نادرست جلوه می دهند.
- وعده شام باید سبک بوده و زود هنگام خورده شود تا موجب سوءهاضمه یا سنگینی معده نشود.
داروها
- در زمان ویزیت، تمامی داروهایی که مصرف می کنید را به پزشک متخصص خواب اطلاع دهید.
- ممکن است پزشک از شما بخواهد برخی داروها که بر الگوی خواب تأثیر می گذارد را به طور موقت قطع کنید.
- پیش از انجام تست در کلینیک خواب، تمامی داروهای روزانه خود را با بسته بندی اصلی خود به همراه داشته باشید.
بهداشت و نظافت شخصی
- در روز تست دوش گرفته و موهای خود را بشویید، چرا که برای اتصال الکترودها بهتر است پوست تمیز و فاقد چربی باشد.
- به هیچ عنوان از اسپری، روغن، ژل یا واکس مو بر روی موهای خود استفاده نکنید؛ چون مانع از اتصال سنسورهای EEG می شوند.
- از زدن کرم ها، روغن ها، عطر، لوسین و مواد آرایشی غلیظ بر پوست بدن و صورت پرهیز کنید.
- حداقل دو ناخن شما (معمولا انگشت اشاره) باید بدون لاک یا ناخن مصنوعی باشند، چرا که سنسور پالس اکسیمتر برای اندازه گیری اکسیژن خون، از طریق ناخن عمل می کند.
- در برخی موارد ممکن است از آقایان خواسته شود تا صورت خود را به طور کامل بتراشند، تا الکترود های زیر چانه به درستی متصل شوند.
عادت های روزانه
- از خوابیدن و چرت زدن در طول روز تست جدا خودداری کنید.
- در روز تست به ویژه پیش از مراجعه به کلینیک خواب، فعالیت های بدنی سنگین و شدید نداشته باشید.
- سعی کنید تا جای ممکن ریتم طبیعی خواب خود را داشته و به مرکز مراجعه کنید.
وسایل همراه
- لباس خواب راحت و گشاد و تمیز همراه خود داشته باشید.
- وسایل بهداشت شخصی مانند مسواک، شانه و حوله خود را همراه داشته باشید تا روتین شبانه خود را انجام دهید.
- اگر به بالش و پتوی خاصی عادت دارید، می توانید آن را به همراه بیاورید تا در محیط کلینیک راحت تر به خواب بروید.
فرآیند انجام تست خواب
در انواع تست خواب اشاره شد که تست ها به صورت خانگی نیز انجام می شوند. برای انجام این تست ها تکنسین آموزش های لازم برای اتصال سنسورها و روشن کردن دستگاه ها را می دهد. تست پلی سومنوگرافی در منزل نیز به همان شکل تست در کلینیک انجام می شود. بنابراین، به طور کلی، فرآیند انجام تست پلی سومنوگرافی را شرح می دهیم.
مرحله 1: ورود و آماده سازی
بیمار پس از صرف شام، در ساعات اولیه شب ، با رعایت اقدامات پیش از تست که گفته شد، به مرکز خواب مراجعه می کند. سپس آماده سازی های شخصی مانند پوشیدن لباس های راحت و کارهای بهداشتی شبانه را انجام می دهد.
پس از آماده شدن بیمار، تکنسین سنسوهای دستگاه را به بدن متصل می کند که حدودا 45 تا 60 دقیقه طول می کشد. سنسورها عبارتند از:
- سرو صورت: الکترود های EEG ثبت امواج مغزی، EOG برای حرکات چشم و RMG برای تون عضلانی چانه، به پوست سر و صورت متصل می شوند.
- دهان و بینی: یک سنسور کوچک برای اندازه گیری جریان هوا نصب می شود.
- قفسه سینه و شکم: کمربندهای تنفسی برای اندازه گیری تلاش تنفسی نصب می شوند.
- پاها: سنسوهای EMG برای ثبت حرکات دوره ای اندام به ساق پا وصل می شوند.
- قفسه سینه: الکترودهای ECG برای ثبت ضربان قلب
مرحله 2: کالیبراسیون و ثبت
پس از نصب سنسور ها، به منظور اطمینان از درست کار کردن آن ها، تکنسین از شما می خواهد چند حرکت ساده مانند باز و بسته کردن چشم ها، تکان دادن پاها و نفس کشیدن عمیق انجام دهید. سپس چراغ ها خاموش شده و بیمار آماده خواب می شود.
در تمام طول شب، تکنسین از اتاق نظارت یا از راه دور، داده های وارد شده را روی مانیتور مشاهده و بررسی می کند. همچنین وی از از درست کار کردن سنسورها مطمئن شده و در صورت نیاز به تنظیم وارد اتاق می شود.
در طول شب داده های مغزی، تنفسی، حرکتی و ضربان قلب از طریق دستگاه پلی سومنوگرافی ثبت می شوند و در کنار آن، نظارت بصری بر بیمار برای اطمینان از سلامت وی، کارکرد دستگاه و بررسی تحرکات شبانه نیز انجام می شود.
مرحله 3: پایان تست
صبح روز بعد با بیدار شدن بیمار در زمان معمول ، ثبت داده ها متوقف شده و دستگاه ها خاموش می شوند.
تکنسین تمامی الکترودها و سنسور ها را جدا کرده و شما می توانید مرکز خواب را ترک کنید و به فعالیت های روزانه خود بپردازید.
پس از بررسی و تحلیل نتایج، گزارش نهایی آماده شده و به متخصص خواب ارجاع داده می شوید تا نتیجه تست تفسیر شده و برنامه درمانی مناسب ارائه شود.
تفسیر و نتایج تست خواب
داده های خام ثبت شده از تست خواب، ممکن است بیش از هزار صفحه باشند، که توسط تکنسین آموزش دیده، بررسی و امتیاز دهی می شوند. پزشک خواب، به تفسیر نتایج و امتیازات به دست آمده می پردازد. این تفسیر بسیار حیاتی و مهم است، چرا که تشخیص نهایی اختلالات و برنامه های درمانی آن ها را تعیین می کند.
مراحل را با جزئیات بیشتر شرح می دهیم:
-
تحلیل و امتیازدهی
الف. بررسی ساختار و معماری خواب، با استفاده از داده های EEG و EOG از جمله
- زمان کل خواب (Total Sleep Time – TST): کل زمانی که بیمار در خواب بوده است.
- بازدهی خواب (Sleep Efficiency): درصد زمانی که فرد در تختخواب به خواب رفته است .
- تأخیر خواب (Sleep Latency): مدت زمانی که طول کشیده تا بیمار از زمان خاموش شدن چراغها به خواب برود.
- مراحل خواب: درصد زمان سپری شده در هر مرحله:
N1 یا خواب سبک اولیه: افزایش غیرطبیعی این مرحله نشاندهنده خواب منقطع است.
N2 یا خواب سبک استاندارد: معمولاً بیشترین درصد خواب بزرگسالان.
N3 یا خواب عمیق یا موج آهسته: مهمترین مرحله برای بازسازی جسمی و ذهنی.
REM یا حرکت سریع چشم: مرحله رؤیا دیدن، مهم برای عملکرد شناختی.
ب. بررسی وقایع تنفسی برای تشخیص آپنه خواب، شامل تمام رویدادهای تنفسی
- آپنه خواب: توقف کامل جریان هوا بیش از ده ثانیه
- هیپوپنه: کاهش جزئی جریان هوا همراه با افت سطح اکسیژن یا بیدار شدن مغزی
- شاخص :AHI این شاخص تعداد کل رویدادهای آپنه و هیپوپنه در یک ساعت خواب را نشان میدهد.
- افت اکسیژن: میزان و شدت افت سطح اکسیژن خون در طول رویدادهای تنفسی.
ج. رویدادهای دیگر
- شاخص بیداری: تعداد دفعاتی که مغز به طور جزئی یا کامل در هر ساعت بیدار می شود.
- حرکات دوره ای اندام: شمارش حرکات پا برای محاسبه شاخص PLM در هر ساعت
-
تفسیر پزشک و تشخیص نهایی
پس از آماده شدن نتیجه گزارش و امتیازدهی و سوابق بالینی بیمار، پزشک به تفسیر و تشخیص نهایی می رسد، که به شرح زیر است:
الف. تشخیص آپنه خواب (بر اساس شاخص AHI)
| شدت آپنه | شاخص AHI (تعداد رویداد در ساعت) |
| طبیعی | کمتر از ۵ |
| خفیف | ۵ تا ۱۵ |
| متوسط | ۱۵ تا ۳۰ |
| شدید | بیشتر از ۳۰ |
ب. تشخیص سایر اختلالات
- نارکولپسی: در صورت انجام تست تأخیر چندگانه خواب، پزشک تأخیر خواب کوتاه و رخداد O.R.E.M را بررسی می کند.
- سندرم پای بی قرار: وجود تعداد زیاد از PLM ها در ساعت، که موجب بیداری های مکرر شده، می تواند نشان دهنده سندرم پای بی قرار باشد.
- اختلال رفتاری REM: ثبت فعالیت های عضلانی EMG بالا در طول خواب REM
- بی خوابی: تأخیر خواب طولانی، بازدهی خواب پایین و بیداری های مکرر در صورت رد سایر علل.
ج. تعیین درمان
بر اساس تشخیص داده شده و شدت بیماری، پزشک برنامه درمانی مناسب را تجویز می کند، برای مثال:
- آپنه خواب: تجویز دستگاه فشار هوای مثبت پیوسته، دستگاه های دهانی یا در صورت نیاز جراحی خواب.
- نارکولپسی: داروهای محرک یا بیدار کننده
- بی خوابی: درمان های شناختی رفتاری برای بی خوابی خط اول درمان هستند، و پس از آن ها داروها
- سندرم پای بی قرار: داروهای مرتبط با دوپامین یا سایر مداخلات دارویی
نتیجه گیری
اختلالات خواب می توانند کیفیت خواب و همچنین زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهند. اولین قدم برای درمان این اختلالات، تشخیص دقیق آن هاست که با تست خواب انجام می شود. تست خواب انواع مختلفی دارد، که کامل ترین و استانداردترینِ آن ها، پلی سومنوگرافیست. این تست به ثبت کامل پارامترهای فیزیولوژیک بدن می پردازد، از جمله:
- فعالیت های مغزی EEG
- فعالیت های چشمی و عضلانی EOG & EMG
- فعالیت های تنفسی و جریان هوا
- اکسیژن و قلب
- سایر پارامتر ها مانند وضعیت بدن
پس از ثبت و امتیازدهی به داده های به دست آمده توسط پلی سومنوگرافی، پزشک به تفسیر آن پرداخته و اختلالات را مشخص می کند. بدین ترتیب، برنامه لازم برای مدیریت یا درمان اختلالات خواب ارائه می شود.
بنابراین، می توان نتیجه گرفت که تست خواب، یکی از مهم ترین مراحلیست که باید برای درمان بسیاری از اختلالات خواب طی شود.
بدون دیدگاه