دستگاه سی‌پپ (CPAP) جریان پیوسته‌ای از هوا را با فشار ملایم، از راه ماسک به بینی یا دهان می‌فرستد. این فشار مثل یک آتل هوایی جلوی روی هم خوابیدن دیواره‌ی گلو را در خواب می‌گیرد؛ در نتیجه تنفس قطع نمی‌شود، خروپف معمولاً از همان شب اول قطع می‌شود و اکسیژن خون پایین نمی‌افتد. سی‌پپ مؤثرترین درمان آپنه‌ی انسدادی متوسط و شدید است، ولی آپنه را از بین نمی‌برد و فقط شب‌هایی که استفاده شود اثر دارد. فشار دستگاه را پزشک خواب بر اساس تست خواب تعیین می‌کند و انتخاب ماسک مناسب، بیشترین نقش را در عادت کردن به آن دارد.
بیشتر کسانی که اولین بار درباره‌ی سی‌پپ می‌شنوند، یک تصویر در ذهن دارند: ماسکی شبیه ماسک اکسیژن بیمارستان و صدای یک دستگاه بزرگ. واقعیت ساده‌تر است. دستگاه‌های امروزی اندازه‌ی یک جعبه‌ی کفش کوچک‌اند، صدایشان از یک پنکه‌ی رومیزی آرام‌تر است و ماسک‌ها انواع کوچک و سبک دارند. چیزی که درمان را موفق یا ناموفق می‌کند، بیشتر هفته‌های اول است: ماسک درست، فشار درست و پیگیری.
سی‌پپ دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟
در آپنه‌ی انسدادی خواب، عضلات گلو در خواب شل می‌شوند و بافت نرم پشت زبان و کام راه هوا را تنگ یا کاملاً بسته می‌کند. مغز با کم شدن اکسیژن، فرد را برای چند ثانیه نیمه‌بیدار می‌کند تا دوباره نفس بکشد. این چرخه ممکن است شبی ده‌ها یا صدها بار تکرار شود، بی‌آنکه خود فرد چیزی به یاد بیاورد.
سی‌پپ مخفف «فشار مثبت مداوم راه هوایی» است. دستگاه هوای اتاق را با فشاری ثابت می‌دمد و این فشار، دیواره‌ی گلو را از داخل نگه می‌دارد. دستگاه به جای شما نفس نمی‌کشد و اکسیژن اضافه هم نمی‌دهد؛ فقط راه را باز نگه می‌دارد تا خودتان راحت نفس بکشید.
چه کسانی به سی‌پپ نیاز دارند؟
تصمیم با پزشک خواب است و بعد از تست خواب گرفته می‌شود. به‌طور معمول این افراد کاندیدای سی‌پپ هستند:
- آپنه‌ی متوسط یا شدید (شاخص AHI ۱۵ یا بیشتر)
- آپنه‌ی خفیف همراه با خواب‌آلودگی روزانه، بی‌خوابی، افت کیفیت زندگی یا فشار خون بالا
- کسانی که بعد از جراحی یا با دستگاه دهانی هنوز آپنه‌ی قابل‌توجه دارند
انجمن پزشکی خواب آمریکا (AASM) در راهنمای سال ۲۰۱۹ سی‌پپ را برای آپنه‌ی انسدادی همراه با خواب‌آلودگی، افت کیفیت زندگی یا فشار خون بالا توصیه کرده است. در آپنه‌ی خفیف بدون علامت، گزینه‌های دیگری مثل کاهش وزن، تغییر وضعیت خواب یا دستگاه دهانی هم مطرح‌اند. مقایسه‌ی همه‌ی راه‌ها در مقاله‌ی روش‌های درمان آپنه خواب آمده است.
فشار دستگاه چطور تعیین می‌شود؟
فشار مناسب، کمترین فشاری است که در همه‌ی وضعیت‌های خواب، از جمله خواب به پشت و خواب REM، جلوی قطع تنفس و خروپف را بگیرد. این عدد برای هر نفر فرق می‌کند و با حدس یا از روی وزن تعیین نمی‌شود. دو راه رایج وجود دارد:
- تیتراسیون در کلینیک: یک شب با دستگاه در کلینیک می‌خوابید و تکنسین فشار را کم‌کم بالا می‌برد تا به عدد مناسب برسد. جزئیاتش را در تیتراسیون سی‌پپ نوشته‌ایم.
- دستگاه اتوماتیک (اتوپپ یا APAP): دستگاه در هر نفس مقاومت راه هوا را می‌سنجد و فشار را در محدوده‌ای که پزشک تعیین کرده بالا و پایین می‌برد. برای بیشتر بزرگسالانی که بیماری مهم قلبی یا ریوی ندارند، شروع درمان با اتوپپ در خانه به‌اندازه‌ی تیتراسیون در کلینیک مؤثر است.
اگر به دستگاه دیگری مثل بای‌پپ نیاز باشد، معمولاً به خاطر فشارهای خیلی بالا یا مشکل تنفسی دیگری است. تفاوت‌ها را در سی‌پپ، اتوپپ یا بای‌پپ توضیح داده‌ایم.
انتخاب ماسک: مهم‌ترین تصمیم شروع درمان
در کلینیک بارها دیده‌ایم کسی که «سی‌پپ را تحمل نکرد»، در واقع ماسکش را تحمل نکرده بود. ماسکی که نشت دارد، روی بینی فشار می‌آورد یا با تنفس دهانی جور نیست، درمان را در همان هفته‌ی اول به شکست می‌کشاند.
در مطالعه‌ها، ماسک بینی در بیشتر افراد با فشار کمتر جواب می‌دهد و ادامه‌ی درمان با آن بهتر بوده است. با این حال اگر با دهان باز می‌خوابید یا بینی‌تان همیشه گرفته است، ماسک صورت می‌تواند انتخاب درست‌تری باشد. اگر گرفتگی بینی دارید، پیش از خرید ماسک بهتر است علتش بررسی شود؛ گاهی انحراف تیغه‌ی بینی یا التهاب مزمن بینی با درمان ساده‌ای بهتر می‌شود و ماسک بینی قابل استفاده می‌شود.
چند نکته‌ی عملی هنگام امتحان ماسک:
- ماسک را دراز کشیده امتحان کنید، نه نشسته؛ صورت در حالت خوابیده شکل دیگری دارد.
- بندها را فقط تا جایی سفت کنید که هوا نشت نکند. ماسکی که خیلی سفت بسته شود، بیشتر نشت می‌کند، نه کمتر.
- اگر به پهلو می‌خوابید، ماسک کوچک‌تر و بالش مخصوص یا نرم کمک می‌کند ماسک جابه‌جا نشود.
هفته‌های اول: چطور به سی‌پپ عادت کنیم؟
بیشتر کسانی که سی‌پپ را کنار می‌گذارند، این کار را در همان یکی دو هفته‌ی اول می‌کنند. چند کار ساده این دوره را خیلی راحت‌تر می‌کند:
- اول در بیداری تمرین کنید. چند شب، پیش از خواب، ماسک را با دستگاه روشن هنگام مطالعه یا تماشای تلویزیون نیم ساعت بزنید تا حس جریان هوا برایتان عادی شود.
- از قابلیت شروع آرام (Ramp) استفاده کنید. دستگاه با فشار کم شروع می‌کند و در چند دقیقه تا فشار درمانی بالا می‌رود؛ در این مدت خوابتان می‌برد.
- با دهان بسته نفس بکشید. اگر با ماسک بینی دهانتان باز شود، هوا از دهان خارج می‌شود و حس خفگی و خشکی می‌دهد. چانه‌بند یا تغییر به ماسک صورت این مشکل را حل می‌کند.
- اگر نیمه‌شب ماسک را برداشتید، دوباره بزنید. هر ساعت استفاده حساب است. هدف اولیه دست‌کم چهار ساعت در بیشتر شب‌هاست، ولی هرچه شب بیشتری با دستگاه بخوابید، نتیجه بهتر است.
- در هفته‌ی دوم تا چهارم پیگیری کنید. دستگاه‌های امروزی ساعت استفاده، نشت ماسک و آپنه‌های باقی‌مانده را ثبت می‌کنند. پزشک با دیدن این اعداد می‌فهمد مشکل از ماسک است، از فشار یا از چیز دیگر.
خشکی دهان، نشت هوا، قرمزی روی بینی و هوا در معده شایع‌ترین گلایه‌های این دوره‌اند و تقریباً همه راه‌حل دارند. هر کدام را جداگانه در عوارض سی‌پپ و راه‌حل آن‌ها بررسی کرده‌ایم.
بعد از شروع درمان چه تغییری حس می‌کنید؟
خروپف معمولاً از شب اول قطع می‌شود و همسر یا هم‌اتاقی پیش از خود بیمار متوجه تفاوت می‌شود. خواب‌آلودگی روزانه در بیشتر افراد طی چند روز تا چند هفته کم می‌شود. خیلی‌ها می‌گویند بیدار شدن‌های شبانه برای ادرار هم کمتر شده است.
اثر روی فشار خون معمولاً کم ولی واقعی است و در کسانی که فشار خونشان با دارو هم پایین نمی‌آید بیشتر است. در مقابل، کارآزمایی‌های بزرگ نشان نداده‌اند که سی‌پپ با چند ساعت استفاده در شب، به‌تنهایی جلوی سکته‌ی قلبی یا مغزی را بگیرد؛ این‌جا تعداد ساعت استفاده تعیین‌کننده است. پس سی‌پپ را برای حال بهتر روزانه، رانندگی ایمن‌تر و کنترل بهتر فشار خون استفاده کنید، و بقیه‌ی عوامل خطر قلبی را هم جدی بگیرید.
یکی از مراجعه‌کنندگان کلینیک که بعد از تست خواب درمان با سی‌پپ را شروع کرده، از تجربه‌اش می‌گوید. ویدئوهای دیگر را در تجربه‌ی مراجعه‌کنندگان ببینید.
آپنه‌ی خواب و شروع درمان با دستگاه سی‌پپ
مراجعه‌کننده‌ای که به علت آپنه‌ی خواب به کلینیک خواب آرامان آمد، بعد از تست‌های خواب درمان با دستگاه سی‌پپ را شروع کرد و از روند کار می‌گوید.
متن گفت‌وگو
آرامان: به کلینیک آرامان خوش اومدید. علت مراجعه‌تون رو می‌فرمایید؟
مراجعه‌کننده: من به علت آپنه‌ی خواب به کلینیک شما مراجعه کردم و پس از تست‌هایی که انجام شد، تشخیص داده شد که باید دستگاه CPAP استفاده کنم. از تمام پرسنل و خدماتی که شما ارائه می‌دین بسیار ممنونم. همه‌چیز عالی و درجه‌یک بود؛ هم پرسنل و هم امکانات. ازتون خیلی ممنونم.
نگهداری و شست‌وشوی دستگاه
دستگاه تمیز هم بهداشتی‌تر است و هم بوی پلاستیک و آزردگی پوست کمتری دارد. این برنامه را دستور سازنده‌ی دستگاه شما دقیق‌تر تعیین می‌کند، ولی در کلیات این‌طور است:
| قسمت | چند وقت یک بار | چطور |
|---|---|---|
| بالشتک ماسک | هر روز | دستمال مرطوب مخصوص یا آب ولرم و صابون ملایم؛ چربی پوست باعث نشت می‌شود |
| مخزن مرطوب‌کننده | هر روز | آب باقی‌مانده را خالی کنید و بگذارید خشک شود؛ با آب مقطر یا آب جوشیده‌ی خنک‌شده پر کنید |
| ماسک کامل و شلنگ | هر هفته | آب ولرم و صابون ملایم، آب کشیدن کامل و خشک شدن دور از نور مستقیم آفتاب |
| فیلتر | طبق دستور سازنده | فیلتر یک‌بارمصرف را تعویض کنید؛ فیلتر قابل شست‌وشو را بشویید |
| بالشتک و ماسک | هر چند ماه | وقتی نرمی‌اش را از دست داد یا با سفت کردن بند هم نشت دارد، عوض کنید |
از الکل، سفیدکننده و دستگاه‌های ضدعفونی با ازن استفاده نکنید مگر سازنده‌ی دستگاه اجازه داده باشد؛ به قطعات آسیب می‌زنند.
چه زمانی با پزشک خواب تماس بگیرید؟
- با وجود استفاده‌ی منظم، هنوز خواب‌آلودگی روزانه یا خروپف دارید.
- بعد از کاهش یا افزایش وزن زیاد (مثلاً ده درصد وزن بدن)؛ ممکن است فشار لازم تغییر کرده باشد.
- خون‌دماغ، گوش‌درد شدید، سردرد هر روزه یا درد قفسه‌ی سینه پیدا کرده‌اید.
- جراحی یا بیهوشی در پیش دارید؛ دستگاهتان را همراه ببرید و به تیم جراحی بگویید.
سی‌پپ در کلینیک خواب آرامان
در کلینیک خواب آرامان مسیر درمان با تست خواب شروع می‌شود؛ پزشک خواب بر اساس نتیجه تصمیم می‌گیرد سی‌پپ لازم است یا درمان دیگری مناسب‌تر است. اگر سی‌پپ تجویز شود، فشار دستگاه با تیتراسیون یا دستگاه اتوماتیک تعیین می‌شود و در هفته‌های اول، داده‌های دستگاه برای رفع مشکلات ماسک و فشار بررسی می‌شود.
سوالات متداول درباره‌ی دستگاه سی‌پپ
آیا باید تا آخر عمر از سی‌پپ استفاده کنم؟
تا وقتی آپنه وجود دارد، بله. سی‌پپ آپنه را درمان قطعی نمی‌کند؛ اما اگر علت تغییر کند، مثلاً با کاهش وزن زیاد، ممکن است با تست خواب دوباره معلوم شود فشار کمتری لازم است یا دیگر به دستگاه نیازی نیست. رابطه‌ی وزن و آپنه را در کاهش وزن و آپنه خواب ببینید.
بدون تست خواب می‌شود سی‌پپ خرید؟
خرید ممکن است، اما توصیه نمی‌کنیم. بدون تست معلوم نیست آپنه دارید، از چه نوعی است و چه فشاری لازم است. در آپنه‌ی مرکزی، سی‌پپ گاهی کمکی نمی‌کند یا حتی وضع را بدتر می‌کند.
در سفر می‌توانم دستگاه را ببرم؟
بله. دستگاه را در کیف دستی و همراه خودتان ببرید، نه در چمدانی که تحویل بار می‌شود. بیشتر دستگاه‌ها با برق ۲۲۰ و ۱۱۰ ولت کار می‌کنند؛ برای جاهایی که برق ندارند باتری مخصوص وجود دارد.
اگر سرما بخورم و بینی‌ام بسته باشد چه کنم؟
مرطوب‌کننده را کمی گرم‌تر کنید و پیش از خواب بینی را با سرم شست‌وشو دهید. اگر با ماسک بینی نمی‌توانید نفس بکشید، برای چند شب ماسک صورت کمک می‌کند. قطع دستگاه برای یکی دو شب خطری ندارد، ولی علائم آپنه برمی‌گردد.
منابع
- Patil SP, et al. Treatment of Adult Obstructive Sleep Apnea with Positive Airway Pressure: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med. 2019;15(2):335–343.
- Andrade RGS, et al. Nasal vs Oronasal CPAP for OSA Treatment: A Meta-Analysis. Chest. 2018;153(3):665–674.
- Weaver TE, et al. Relationship between hours of CPAP use and achieving normal levels of sleepiness and daily functioning. Sleep. 2007;30(6):711–719.
- McEvoy RD, et al. CPAP for Prevention of Cardiovascular Events in Obstructive Sleep Apnea (SAVE). N Engl J Med. 2016;375:919–931.
- Askland K, et al. Educational, supportive and behavioural interventions to improve usage of CPAP machines in adults with OSA. Cochrane Database Syst Rev. 2020;4:CD007736.
